अप्रिल १८, विश्व सम्पदा दिवस: विश्व सम्पदा: हाम्रो सामूहिक विरासत र जिम्मेवारी



हरेक वर्ष अप्रिल १८ तारिखमा मनाइने *विश्व सम्पदा दिवस* ले हामीलाई मानवजातिको अतुलनीय सांस्कृतिक र प्राकृतिक विरासतको संरक्षण र सम्मान गर्न याद गराउँछ। सन् १९८२ मा अन्तर्राष्ट्रिय स्मारक तथा स्थल परिषद (ICOMOS) ले प्रस्ताव गरेको यो दिवस सन् १९८३ मा युनेस्कोले आधिकारिक रूपमा स्वीकृत गरेको थियो।

*२०२६ को विषयवस्तु: *"संघर्ष र प्रकोपको सन्दर्भमा जीवित सम्पदाका लागि आपतकालीन प्रतिक्रिया" - यस विषयले जलवायु परिवर्तन, प्राकृतिक प्रकोप र भू-राजनीतिक संघर्षहरूबाट विश्व सम्पदालाई जोगाउन तत्काल प्रयासको आवश्यकतामा जोड दिन्छ।

विश्वव्यापी  १,२४८ सम्पदाहरू रहेका छन्।  युनेस्को अनुसार विश्व सम्पदा क्षेत्रहरू १७० देशहरूमा फैलिएका छन्।

यी मध्ये:

🏛️ सांस्कृतिक सम्पदा*: ९७२ (७७.९%)

🌿 प्राकृतिक सम्पदा*: २३५ (१८.८%)

🔄 मिश्रित सम्पदा*: ४१ (३.३%) रहेका छन् ।

क्षेत्रीय विबरण:

युरोप र उत्तर अमेरिकामा ५८० सम्पदा छन भने एसिया र प्रशान्तमा ३०६ सम्पदाछन् । ल्याटिन अमेरिका र क्यारेबियन १५३ सम्पदा छन् ।

 त्यसै गरि अफ्रिकादउ ११२ सम्पदाहरु रहेका छन् ।अरब राज्यहरूमा ९ सम्पदाहरु राहेका छन् ।

सम्पदाले पर्यटनमा दिएको योगदान प्राप्त गर्ने शीर्ष देशहरु

सबैभन्दा धेरै पर्यटक जाने देश: फ्रान्स - ८९.४ देखि १०२ मिलियन । स्पेन - ८३.७ मिलियन ।अमेरिका - ७.३ मिलियन

सबैभन्दा धेरै विश्व सम्पदा भएको देश:इटली - ६०-६१ सम्पदा क्षेत्र । *चीन* - ५७-५९ सम्पदा क्षेत्र । जर्मनी - ५४ सम्पदा क्षेत्र

नेपालको गौरव: ४ मुख्य सम्पदा क्षेत्र

नेपालले आफ्नो धनी सांस्कृतिक विरासत र अद्वितीय प्राकृतिक सुन्दरताका कारण ४ वटा मुख्य विश्व सम्पदा क्षेत्रहरू (१० वटा विशिष्ट सम्पदा) युनेस्कोको सूचीमा राख्न सफल भएको छ:

🏛️ सांस्कृतिक सम्पदाहरु

*१. काठमाडौं उपत्यका (१९७९)* - ७ वटा स्मारकहरू:

- काठमाडौं दरबार क्षेत्र (हनुमानढोका)

- पाटन दरबार क्षेत्र

- भक्तपुर दरबार क्षेत्र

- स्वयम्भूनाथ स्तुप

- बौद्धनाथ स्तुप

- पशुपतिनाथ मन्दिर

- चाँगुनारायण मन्दिर

२. लुम्बिनी (१९९७) - भगवान बुद्धको पवित्र जन्मस्थल

३*️ प्राकृतिक सम्पदा:

 सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज (१९७९)* - १,१४८ वर्ग कि.मी.

- विश्वको सर्वोच्च शिखर सगरमाथा

- ल्होत्से, नुप्त्से, चो यु, अमादब्लम जस्ता हिमालहरू

४. चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज (१९८४)

- नेपालको पहिलो र सबैभन्दा पुरानो राष्ट्रिय निकुञ्ज (स्थापना: १९७३) एकसिङ्गे गैँडा र बेङ्गाल बाघको अभयारण्य ।

🆕 हालैका नयाँ थपघटहरू

२०२५ मा थपिएका २६ नयाँ सम्पदाहरू:

- *कम्बोडिया*: खमेर रूढ शासनका स्मारकहरू

- *सिएरा लियोन*: गोला-तिवाई जैविक परिसर

- *ग्रीस*: क्रेटको प्राचीन स्थलहरू

-  *अस्ट्रेलिया*: मुरुजुगा आदिवासी भूमि

-  *फ्रान्स*: कार्नाकका मेगालिथहरू

 *पछिल्ला वर्षहरू:*

- *२०२४*: २४ नयाँ सम्पदा

- *२०२३*: ४२ नयाँ सम्पदा

 *खतरामा रहेका सम्पदाहरू

हाल *५० भन्दा बढी* विश्व सम्पदाहरू *"खतरामा रहेको विश्व सम्पदा सूची"* (List of World Heritage in Danger) मा छन्। यी सम्पदाहरू निम्न कारणहरूले जोखिममा छन्:

1. *जलवायु परिवर्तन*: अत्यधिक मौसम, समुद्री सतह वृद्धि

2. *सशस्त्र द्वन्द्व र युद्ध*: सांस्कृतिक धरोहरको विनाश

3. *द्रुत शहरीकरण*: ऐतिहासिक स्थलहरूमा दबाब

4. *पर्यटनको अत्यधिक दबाब*: संरक्षणमा चुनौती

5. *प्राकृतिक प्रकोप*: भूकम्प, बाढी, आगलागी

*सकारात्मक समाचार*: २०२५ मा अफ्रिकाका ३ वटा सम्पदाहरूलाई खतराको सूचीबाट हटाइएको छ।

हाम्रो जिम्मेवारी: के गर्न सक्छौं?

 *व्यक्तिगत स्तरमा:*

✅ स्थानीय सम्पदा स्थलहरू भ्रमण गरेर तिनीहरूको महत्त्व बुझ्ने

✅ सम्पदा संरक्षणमा स्वयंसेवा वा दान गर्ने

✅ पर्यटन गर्दा जिम्मेवार व्यवहार देखाउने

✅ सामाजिक सञ्जालमा जागरूकता फैलाउने (#WorldHeritageDay)

 *सामूहिक स्तरमा:*

🌍 युनेस्को, आइकोमोस जस्ता संस्थाहरूलाई सहयोग गर्ने

🌍 स्थानीय समुदायहरूलाई संरक्षणमा समावेश गर्ने

🌍 दिगो पर्यटनलाई प्रोत्साहन गर्ने

🌍 भविष्यका पुस्ताका लागि यी अनमोल धरोहरहरू सुरक्षित राख्ने

 💡 *महत्त्वपूर्ण तथ्यहरू*

- *१९६ देशहरू* ले विश्व सम्पदा सम्मेलन अनुमोदन गरेका छन्

- हरेक वर्ष नयाँ सम्पदाहरू थपिन्छन् ।

- स्थानीय समुदायहरूको सहभागितालाई अब प्राथमिकता दिइन्छ ।

- *अर्को विश्व सम्पदा सम्मेलन: २०२६ को गर्मीमा **बुसान, दक्षिण कोरिया* मा हुनेछ ।

अन्त्यमा,

> "हाम्रा ऐतिहासिक सम्पदाहरू अपूरणीय विश्व धरोहर हुन् जसलाई हामीले रक्षा र सम्मान गर्नुपर्छ। यी केवल ढुङ्गा र इँटाका संरचना होइनन्, तर मानवजातिको सामूहिक स्मृति, हाम्रो अतीतको गौरव, र भविष्यका पुस्ताका लागि मूल्यवान उपहार हुन्।"

*विश्व सम्पदा दिवस* ले हामीलाई याद गराउँछ कि सम्पदा संरक्षण केवल सरकार वा संस्थाहरूको मात्र जिम्मेवारी होइन, यो हरेक व्यक्तिको कर्तव्य हो। आउनुहोस्, हामी सबै मिलेर हाम्रो धरोहरलाई जोगाऔं र आगामी पुस्ताका लागि सुरक्षित राखौं!