५७ वर्षे नेपाल विद्यार्थी संघ; विद्यार्थीको ट्रेड युनियन भनेर कहिले बुझ्ने ?

काठमाण्डौ , बैशाख ७ ।

नेपाल विद्यार्थी संघ हिजो देखि ५७ वर्ष लागेछ। नेपाल विद्यार्थी संघको जन्म  २०२७ बैशाख ६ गते स्वयम्भूको जंगलमा भएको थियो  । उद्घाटन सभा "प्रथम अखिल नेपाल विद्यार्थी सम्मेलन" को नाममा भएको थियो। भोलीपल्ट पशुपतिनाथ निकट राम मन्दिर मा भएको सेसनले लामो छलफलपछि नेपाल विद्यार्थी संघ (ने.वि.संघ )नाम ठहर गरेको थियो । ने.वि.संघको स्थापना अधिवेशनको उद्घाटन भर्खरै लामो जेलको बन्दी अवस्थाबाट मुक्त हुनुभएका काँग्रेसका संस्थापक नेता कृष्णप्रसाद भट्टराई (किसुनजी) ले गर्नु भएको थियो। यस सम्मेलनको वित्तीय व्यवस्था *सुवर्ण शम्शेर राणाले गर्नु भएको थियो ।

यो नेपालको सबैभन्दा पुरानो र ऐतिहासिक विद्यार्थी संगठन हो। यो नेपाली कांग्रेससँग सम्बद्ध भ्रातृ संगठन हो जसले २०२७ साल वैशाख ६ गतेदेखि निरन्तर लोकतान्त्रिक आन्दोलनमा अग्रणी भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ।

इतिहासकार चन्द्रमणि गौतामको फेसबुक पोष्ट अनुसार  ने.वि.संघ स्थापनासँगै त्यसका  विपिन कोईराला, अर्जुननरसिंह के.सी. लगायत २२ जना संस्थापक विद्यार्थी नेताहरूलाई अञ्चलाधीश कार्यालयले धरपकड गरी बन्दी प्रत्यक्षीकरण पनि नगराई, विद्यार्थी नेताहरूमाथि मनपरि आदेश लादेर हिरासतमा राखेपछि अधिवक्ता यज्ञमूर्ति बन्जाडेद्वारा परेको रिट निवेदनमा सर्बोच्च अदालतले २५ असार २०२७ का दिन एका नजीरयुक्त फैसला दियो । फैसला दिने न्यायाधीशद्वय थिए नयनबहादुर खत्री र वासुदेव शर्मा ।

यो नजीर तत्कालीन राजदरबारले मध्यरातमा दुर्गादास श्रेष्ठको अध्यक्षतामा गठन गरेको 'विशेष अदालत' ले उक्त २२ जना विद्यार्थीलाई जनही ५०० रुपैयाँ जरिवाना र ६ महिना कैद गरेको र विद्यार्थीहरूलाई वकिल पनि राख्न नदिई एकतर्फी रुपमा गरेको फैसलालाई अवैध ठहराउँदै गरेको थियो । त्यस जमानामा राजदरबारको इच्छा अनुरुपको फैसला चाहँदा 'विशेष अदालत' गठन गर्दथ्यो तर आजकालको जसरी न्यायलयको न्याय सम्पादनमाथि नै हस्तक्षेप चैं गर्दैनथ्यो ।

नेपाली काँग्रेसलगायतका पार्टीहरू प्रतिबन्धित र कांग्रेसको सशस्त्र लोकतान्त्रिक संघर्षको अवस्थामा पञ्चायतको जल्दोबल्दो अवस्थाको सर्बोच्च अदालतले २२ जना पञ्चायतविरोधी प्रजातन्त्रवादी विद्रोही विद्यार्थी नेताहरूलाई न्याय दिँदै एक  फैसलामा उपरोक्त नजीर प्रतिपादन गरेको थियो (निर्णय नं.५४७/२०२७)।

सो फैसलामा यो पनि भनिएको थियो, “लिखित संविधान पनि हाम्रो देशमा भएकोले संघ खोल्ने अधिकार छ । अधिनायकवादको व्यवस्थामा मात्र स्वतन्त्र संघ खोल्ने स्वतन्त्रता हुँदैन ।”

ने.वि. संघलाई सरकारले वैधानिकता दिएको होईन स्वतन्त्र न्यायपालिकाले दिएको हो । यसर्थ, ने.वि.संघको अभिभावक वा संरक्षक सर्वोच्च अदालत हो । यो यथार्थबारे, नेविसंघकै पृष्ठभूमिबाट उठेका वर्तमान कांग्रेस नेताहरुलाई हेक्का भएको चैं देखिएन ।

 चार मुख्य आदर्शहरू

1. *राष्ट्रियता* - नेपालको सार्वभौमसत्ता र स्वतन्त्रताको रक्षा

2. *लोकतन्त्र* - बहुदलीय प्रजातन्त्रको स्थापना र संरक्षण

3. *समाजवाद* - आर्थिक समानता र सामाजिक न्याय

4. *विद्यार्थी एकता* - सम्पूर्ण विद्यार्थीहरूको एकता र सहकार्य

मुख्य उद्देश्यहरू

*१. राजनीतिक उद्देश्य:*

- अधिकारबाट वञ्चित नेपाली जनतालाई अधिकारसम्पन्न बनाउन प्रजातन्त्रको स्थापनाका लागि प्रजातान्त्रिक आन्दोलनको नेतृत्व गर्ने

- निरंकुश, अधिनायकवादी र सामन्ती व्यवस्थाविरुद्ध अनवरत संघर्ष गर्ने

- मानव अधिकार, लोकतन्त्र, प्रेस स्वतन्त्रताको संरक्षण गर्ने

*२. शैक्षिक उद्देश्य:*

- समृद्ध नेपालको निर्माणका लागि आवश्यक दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्ने शिक्षा नीति निर्माणको नेतृत्व गर्ने

- विद्यार्थीहरूको शैक्षिक अधिकार र हकहितको रक्षा गर्ने

- गुणस्तरीय शिक्षाको प्रवर्द्धन गर्ने

*३. सामाजिक उद्देश्य:*

- वर्गीय हकहित एवं जनताको मौलिक अधिकारको संरक्षण

- सामाजिक सदभाव, सुशासन र सामाजिक न्यायको प्रवर्द्धन

- स्वतन्त्र न्याय र विधिको शासनको स्थापना

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

 प्रारम्भिक विद्यार्थी आन्दोलन 

नेपालमा विद्यार्थी आन्दोलनको इतिहास धेरै पुरानो छ । वि.सं. १९९१: भारतको बनारसमा अध्ययनरत नेपाली विद्यार्थीहरूले नेपाली छात्र संघको स्थापना गरेर राणाशासन विरुद्ध संगठित आन्दोलन सुरु गरे। 

- *वि.सं. १९९७ माघ १६: त्रि-चन्द्र क्याम्पसका विद्यार्थी नेता गङ्गालाल श्रेष्ठ लाई शोभाभगवतीमा झुण्ड्याएर राणा शासकहरूले फासी दिए। उनी विद्यार्थी आन्दोलनका *प्रथम शहीद* हुन्। 

- वि.सं. २००३: प्रजातन्त्र स्थापनाको मुख्य लक्ष्य लिएर नेपाली कांग्रेसको स्थापना भयो। 

 ऐतिहासिक आन्दोलनहरू र संघर्ष

 १. जयतु संस्कृतम् आन्दोलन

नेपालको पहिलो र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण विद्यार्थी आन्दोलन। राजकीय संस्कृत विद्यालयका विद्यार्थीहरूले तत्कालीन सरकारको नीतिविरुद्ध गरेको यो आन्दोलनले देशव्यापी राजनीतिक चेतना फैलायो।

*प्रमुख नेताहरू:*

- रामप्रसाद न्यौपाने (रामेछाप)

- काशीनाथ गौतम

- श्रीभद्र शर्मा खनाल (तनहुँ)

- परशुराम पौडेल

- पूर्णप्रसाद ब्राह्मण

- कमलराज रेग्मी

- राजेश्वर देवकोटा

- गोकार्ण शास्त्री

- *वि.सं. २०१७: राजा महेन्द्रले प्रजातन्त्रको अन्त्य गरेर निर्दलीय पञ्चायती व्यवस्था लागू गरे। 

पञ्चायतकालीन संघर्ष 

पञ्चायती शासनकालमा दलीय राजनीतिमाथि प्रतिबन्ध लगाइएको थियो। यसै सन्दर्भमा नेपाली कांग्रेसले आफ्नो बहुदलीय एजेण्डालाई अगाडि बढाउन विद्यार्थीहरूलाई संगठित गर्ने निर्णय गर्यो। प्रवासमा रहेका जागरूक विद्यार्थीहरूले प्रजातान्त्रिक युवा लिग गठन गरेर नेविसंघको प्रारूप तयार पारे।

 २. २०३६ को जनमत सङ्ग्रह 

पञ्चायत सुधार वा बहुदलीय व्यवस्थाको पक्षमा भएको जनमत सङ्ग्रहमा नेविसंघले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो।  विमलेन्द्र निधि ले  नेविसंघको नेतृत्व गरेका थिेेेए। 

 ३. २०४६ को जनआन्दोलन 

निर्दलीय पञ्चायती व्यवस्थाको अन्त्य र बहुदलीय प्रजातन्त्रको पुनर्स्थापनाका लागि भएको यस आन्दोलनमा नेविसंघ अग्रपङ्क्तिमा थियो। हजारौं विद्यार्थीहरूले सडकमा उत्रिएर लोकतन्त्रको माग गरे। 

४. २०६२/०६३ को लोकतान्त्रिक आन्दोलन (जनआन्दोलन २) 

राजा ज्ञानेन्द्रको प्रत्यक्ष शासनको अन्त्य र लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको स्थापनाका लागि भएको यस ऐतिहासिक आन्दोलनमा पनि नेविसंघले महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्यो। विशेष गारि तत्कालिन साभापति गुरु घिमिरे र गगन थापा यो आन्दोलनमा सक्रिय थिए ।

 शहीदहरूको बलिदान

नेविसंघका वीर शहीदहरू:

- कामेश्वर

- कुशेश्वर

- राम,- लक्ष्मण

- लीला,- ठगीराज

- श्यामसुन्दर

- भरत

- खगेन्द्र

- रजन गिरि

- गङ्गालाल श्रेष्ठ (प्रथम शहीद) 

यसबाहेक सयौं विद्यार्थी योद्धाहरूले राष्ट्रियता, लोकतन्त्र, समाजवाद र विद्यार्थी एकताको लागि ज्यानको बलिदान दिए।

नेतृत्व इतिहास

 नेविसंघका सभापतिहरू (२०२७ - २०८०) 

नेविसंघको ५३ वर्षको इतिहासमा *२० जना* सभापतिहरूले नेतृत्व गरिसकेका छन्: 

| क्र.सं. | नाम | कार्यकाल | पछिको राजनीतिक स्थिति |

| १ | विपिन कोईराला | २०२७ | संस्थापक, वर्तमान विश्लेषक |

| २ | शेरबहादुर देउवा | २०२८ | ५ पटक प्रधानमन्त्री, कांग्रेसका निबर्तमान सभापति |

| ३ | विमलेन्द्र निधि | २०३६ (जनमत सङ्ग्रहकाल) | पूर्वउपसभापति, मन्त्री |

| ४ | ज्ञानेन्द्रबहादुर कार्की | - | पूर्वमन्त्री |

| ५ | बलबहादुर केसी | - | पूर्वमन्त्री |

| ६ | एन.पी. साउँद | - | कांग्रेस नेता |

| ७ | बालकृष्ण खाण | - | पूर्वमन्त्री |

| ८ | धनराज गुरुङ | - | कांग्रेस नेता |

| ९ | गोविन्द भट्टराई | - | कांग्रेस नेता |

| १० | विश्वप्रकाश शर्मा | - |  उपसभापति |

| ११ | गुरुराज घिमिरे | - | महामन्त्री |

| १२ | प्रदीप पौडेल | - |महामन्त्री   |

| १३ | कल्याण गुरुङ | - | कांग्रेस नेता |

| १४ | नैनबहादुर महर | - |  | कांग्रेस नेता |

| १५ | राजीव ढुङ्गाना | २०७७-२०८० |  | कांग्रेस नेता |

| १६ | दुजाङ शेर्पा | २०८०-वर्तमान | वर्तमान सभापति | 

*नोट:* ५ वर्षमा २ सभापतिहरूले नेतृत्व गरेका छन्, जसले संगठनमा नेतृत्व परिवर्तनको उच्च दर देखाउँछ।

तहगत संरचना 

१. *केन्द्रीय समिति* - देशव्यापी नेतृत्व

२. *प्रादेशिक/अञ्चल समिति* - प्रादेशिक स्तर

३. *जिल्ला समिति* - जिल्ला स्तर (७७ जिल्ला)

४. *क्षेत्रीय समिति* - क्षेत्रीय स्तर

५. *क्याम्पस/विद्यालय इकाई* - स्थानीय स्तर 

प्रभाव क्षेत्र 

नेविसंघ हाल निम्न विश्वविद्यालय र क्याम्पसहरूमा प्रभावशाली छ:

- त्रिभुवन विश्वविद्यालय (केन्द्रीय क्याम्पसहरू)

- मध्य-पश्चिम विश्वविद्यालय

- पोखरा विश्वविद्यालय

- सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालय

- देशभरका प्रभावशाली कलेजहरू 

🌟 उपलब्धिहरू 

१. लोकतान्त्रिक आन्दोलनमा नेतृत्व

- २०४६ को जनआन्दोलनमा अग्रणी भूमिका

- पञ्चायती व्यवस्थाको अन्त्यमा निर्णायक भूमिका

- २०६२/०६३ को लोकतान्त्रिक आन्दोलनमा महत्त्वपूर्ण योगदान

 २. शैक्षिक अधिकारको रक्षा

- निःशुल्क र अनिवार्य प्राथमिक शिक्षाको वकालत

- शैक्षिक सुधारका नीतिहरूको प्रवर्द्धन

- विद्यार्थी वृत्ति र छात्रवृत्तिको व्यवस्था 

३. नेतृत्व विकास

- नेपाली कांग्रेसको *नेतृत्व नर्सरी* को रूपमा स्थापित

- धेरै पूर्व नेविसंघ नेताहरू वर्तमानमा मन्त्री, सांसद र पार्टी नेतृत्वमा 

 ४. अन्तर्राष्ट्रिय सम्बद्धता

- *International Union of Socialist Youth (IUSY)* को सदस्य

- अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा नेपाली विद्यार्थीहरूको प्रतिनिधित्व 

 ५. सामाजिक परिवर्तन

- जातीय, लैङ्गिक र क्षेत्रीय समानताको वकालत

- महिला सशक्तिकरण र समावेशी नेतृत्वको प्रवर्द्धन

- वातावरण संरक्षण र दिगो विकासको अभियान

नेतृत्व नर्सरी 

नेविसंघलाई *"नेपाली कांग्रेसको नेतृत्व नर्सरी"* को रूपमा चिनिन्छ। यस संगठनबाट उठेका नेताहरूले नेपालको राजनीतिमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्:

वर्तमान अवस्था र चुनौतीहरू

 वर्तमान स्थिति (२०८०-२०८३) 

*संगठनात्मक संरचना:*

- सभापति: दुजाङ शेर्पा

- केन्द्रीय समिति: आंशिक रूपमा पूर्ण

- जिल्ला समितिहरू: ७७ जिल्लामा सक्रिय

- क्याम्पस इकाईहरू: त्रिवि, मध्य-पश्चिम, पोखरा, सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालयमा प्रभावशाली 

*निर्वाचन प्रदर्शन:*

- त्रिभुवन विश्वविद्यालय केन्द्रीय क्याम्पसहरूमा विजयी

- मध्य-पश्चिम विश्वविद्यालयमा प्रभावशाली

- धेरै प्रमुख क्याम्पसहरूमा नेतृत्व 

 प्रमुख चुनौतीहरू 

*१. आन्तरिक विभाजन:*

- काग्रेसका गुटबिच विवाद

- नेतृत्वको मनोमानीविरुद्ध कार्यकर्ताहरूको असन्तुष्टि

- लोकतान्त्रिक प्रक्रियाको अभाव

-     टिके  प्रथा 

*२. कार्यदिशाको अन्योल:*

- विद्यार्थीका मुद्दाभन्दा पार्टी राजनीतिमा केन्द्रित

- पुरातन सोच र स्थापनाकालकै विचारधारा

- आधुनिक विद्यार्थी समस्याहरूको समाधानमा असफल 

*३. संगठनात्मक कमजोरी:*

- समयमै महाधिवेशन हुन नसक्नु

- केन्द्रीय समिति पूर्ण हुन नसक्नु

- कार्यकर्ताहरूको निष्क्रियता 

*४. पहिचान संकट:*

- केवल पार्टीको झण्डा बोक्ने संगठनको रूपमा सीमित

- विद्यार्थी हकहितका मुद्दामा प्रभावहीन

- शैक्षिक सुधारको एजेण्डामा कमजोर भूमिका

*५. नेतृत्व संकट:*

- युवा नेतृत्वको अभाव

- अनुभवी नेताहरूको पार्टी राजनीतिमा व्यस्तता

- नयाँ विचार र दृष्टिकोणको कमी 

आलोचनाहरू

 *विद्यार्थीहरूको दृष्टिकोण:*

> "नेविसंघ अहिले उल्टो बाटोमा हिँडिरहेको छ। विद्यार्थीको मुद्दामा हिँड्नुपर्ने नेविसंघले पुरातन सोच बोकिरहेको छ। गणतन्त्रमा गइसकेको मुलुकमा पनि स्थापनाकालकै विचार बोकेर नेविसंघ हिँडिरहेको छ।

 *मुख्य समस्याहरू:*

- संगठनको महत्व र औचित्य बुझाउन असफल

- केवल पार्टीको झण्डा बोक्ने काममा सीमित

- आधुनिक विद्यार्थी समस्याहरू (रोजगारी, गुणस्तरीय शिक्षा, प्रविधिको प्रयोग) मा मौन

 भविष्यको दिशा 

 आवश्यक सुधारहरू 

*१. कार्यदिशा पुनर्निर्माण:*

- विद्यार्थी हकहितला…१. कार्यदिशा पुनर्निर्माण:*

- विद्यार्थी हकहितलाई केन्द्रमा राख्ने

- शैक्षिक सुधारको ठोस एजेण्डा तयार पार्ने

- रोजगारमूलक शिक्षा र सीप विकासमा जोड दिने 

*२. आन्तरिक लोकतन्त्र:*

- समयमै नियमित अधिवेशन गर्ने

- पारदर्शी नेतृत्व चयन प्रक्रिया

- सबै पक्षहरूको समावेशी प्रतिनिधित्व 

*३. आधुनिकीकरण:*

- प्रविधिको प्रयोग गरेर संगठन सञ्चालन

- डिजिटल अभियान र अनलाइन संगठन

- युवापेठीका आधुनिक समस्याहरूको समाधान

*४. स्वतन्त्र पहिचान:*

- पार्टी राजनीतिभन्दा माथि उठेर विद्यार्थीका मुद्दामा केन्द्रित

- शैक्षिक नीति निर्माणमा सक्रिय भूमिका

- गुणस्तरीय शिक्षा, अनुसन्धान र नवप्रवर्तनको वकालत 

*५. नेतृत्व विकास:*

- युवा नेतृत्वलाई अवसर प्रदान गर्ने

- क्षमता विकास तालिम र प्रशिक्षण

- नयाँ विचार र दृष्टिकोणलाई प्रोत्साहन

नेविसंघहरूले नबुझेको :- यो जे उदेश्यले खोले पनि मुख्यत पंचायतका खिलाफ शैक्षिक जागरणका मुद्दालाई उठान गर्ने नाममा खुलेको हो । यसले मुलत  कलेजहरूमा ,विश्वविद्यालयहरूमा शैक्षिक सुधारको मागलाई लिएर ट्रेड युनियन झै कलेक्टिभ बार्गेनिङ र हडताल सम्म गर्छ । त्यसैले यसलाई राजनैतिक चेतनाको मात्र नभै ट्रेड युनियन आन्दोलनको पनि उद्गम र जीवनको प्रथम प्रयोग थलोको रूप हो भनि बुझ्न र  विकाश गर्न जरूरी छ ।

  अहिले बालेन सरकारले नेवीसंघ लगायत विद्यार्थि सघहरूलाई नियन्त्रण गर्ने कोशिस गरेता पनि स्थापना कालकै अदालतको नजिरले गर्दा असम्भव नै देखिन्छ । तर यसले माउ पार्टिका मुद्दा भन्दा शैक्षिक मद्दाहरूलाई प्राथमिकतामा राखेर विद्यार्थिको ट्रेड युनियनको आन्दोलनको रूपमा सुध्रिएर अगाडि बढ्नु नै श्रेयस्कर छ ।

-सूर्य नेपाल - nepalsnmr@gmail.com